Quảng Phú - vùng đất giàu truyền thống
CÙNG NHAU KHÁM PHÁ
ĐỒI BÀ LAU
Đồi Bà Lau nằm ở trung tâm thôn Tỉnh Thủy, xã Tam Thanh, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là Khối phố Tỉnh Thuỷ, phường Quảng Phú, giữa sông Trường Giang và biển Đông. Đây là cồn cát cao nhất của khu vực, gắn với quá trình hình thành làng, với giếng Bộng – nguồn nước ngọt đầu tiên của cư dân, với bến đò Tỉnh Thủy và nhà Hương hiền – nơi thờ tiền hiền lập làng.
Trong các cuộc kháng chiến, đặc biệt là kháng chiến chống Mỹ, khu vực đồi Bà Lau – đồi Bà Lan trở thành địa bàn trụ bám quan trọng của lực lượng cách mạng vùng Đông Tam Kỳ. Tại đây, quân Mỹ – Ngụy đã nhiều lần càn quét, pháo từ Núi Cấm, Tuần Dưỡng và tàu chiến ngoài biển liên tục bắn phá, máy bay ném hàng trăm tấn bom đạn xuống khu vực. Nhà cửa, ruộng vườn bị san phẳng, nhưng nhân dân Tỉnh Thủy vẫn kiên trung bám đất, nuôi giấu cán bộ, xây dựng công sự, địa đạo, giao thông hào để chiến đấu.
Đồi Bà Lau cũng là nơi ghi dấu nhiều chiến công của du kích Tỉnh Thủy, nổi bật nhất là trận đánh tháng 7/1966, khi du kích đặt mìn trên đỉnh đồi, diệt gọn một trung đội lính Mỹ (31 tên) – chiến công hiếm có trong toàn miền Nam lúc bấy giờ. Các trận đánh năm 1964, 1966, 1967 tại đồi Bà Lau và đồi Bà Lan tiếp tục khẳng định tinh thần chiến đấu quả cảm của quân và dân Tỉnh Thủy trong suốt cuộc kháng chiến.
Không chỉ là chứng tích chiến tranh, đồi Bà Lau cùng giếng Bộng, bến đò và nhà Hương hiền còn là trung tâm văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng, nơi diễn ra nghi lễ truyền thống, hội làng và giáo dục về cội nguồn lập làng.
Di tích lịch sử Đồi Bà Lau được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 3674/QĐ-UBND ngày 15/12/2021.
Cảnh quan – trải nghiệm du lịch
Bên cạnh giá trị lịch sử, Núi Chùa còn sở hữu cảnh quan tự nhiên yên bình, hài hòa giữa núi đồi, cây xanh và không gian làng quê Quảng Phú. Địa hình không quá cao, đường lên núi thoai thoải, phù hợp cho tham quan, dạo bộ và trải nghiệm du lịch nhẹ nhàng. Từ khu vực Núi Chùa, du khách có thể phóng tầm mắt ngắm nhìn khung cảnh xung quanh, cảm nhận không khí trong lành và sự tĩnh lặng hiếm có.
Với sự kết hợp giữa yếu tố lịch sử – tâm linh và thiên nhiên, Di tích lịch sử Núi Chùa Quảng Phú là điểm đến phù hợp để phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh và du lịch trải nghiệm, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch địa phương. Đây là nơi để du khách vừa tham quan, tìm hiểu lịch sử, vừa thư giãn tinh thần và cảm nhận chiều sâu văn hóa của vùng đất xứ Quảng.
NÚI CHÙA QUẢNG PHÚ
Giá trị lịch sử – văn hóa tâm linh
Di tích lịch sử Núi Chùa tại Quảng Phú là địa điểm mang đậm dấu ấn lịch sử – văn hóa và đời sống tâm linh của người dân địa phương. Núi Chùa gắn liền với quá trình hình thành, sinh sống và bảo vệ quê hương của cư dân xứ Quảng, là nơi lưu giữ nhiều giá trị truyền thống, thể hiện niềm tin tâm linh và tinh thần hướng về cội nguồn.
Trong ký ức cộng đồng, Núi Chùa không chỉ là một địa danh tự nhiên mà còn là không gian linh thiêng, nơi người dân thường lui tới để tưởng nhớ, tri ân và cầu mong bình an. Các yếu tố lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa dân gian hòa quyện, tạo nên chiều sâu giá trị cho di tích, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.
RỪNG CÂY BÁC HỒ
Rừng cây mang tên Bác nằm trên địa bàn khối phố Phú Phong và khối phố Ngọc Nam, phường An Phú, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là khối phố Ngọc Nam, phường Quảng Phú, thành phố Đà Nẵng. Đây là khu rừng tự nhiên có từ lâu đời, nằm trên vùng đất bằng phẳng, liền kề các dãy núi thấp phía Đông, với hệ thống cây cổ thụ rậm rạp như trâm, cốc, rỗi, trong đó có nhiều cây hàng trăm năm tuổi, tạo địa hình kín đáo, hiểm trở và thuận lợi cho hoạt động bí mật.
Ngay từ đầu thế kỷ XX, khu rừng đã được các sĩ phu yêu nước và lực lượng cách mạng lựa chọn làm nơi ẩn náu, tập hợp lực lượng và tổ chức hoạt động đấu tranh. Trong phong trào yêu nước chống thực dân Pháp, đặc biệt là cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916, rừng cây là địa điểm ẩn quân, luyện tập dân binh và chuẩn bị cho các hoạt động khởi nghĩa của sĩ phu vùng Đông Tam Kỳ.
Trong cao trào dân chủ 1936–1939, rừng cây tiếp tục là nơi tập hợp quần chúng tham gia các hoạt động đấu tranh hợp pháp và nửa hợp pháp. Tiêu biểu là việc nhân dân địa phương tập trung lực lượng tại đây để tham gia cuộc meeting ngày 14/7/1939 do Tỉnh ủy Quảng Nam tổ chức tại khu vực Núi Chùa Quảng Phú, tạo tiếng vang lớn và góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng trên địa bàn.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, rừng cây trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, chính trị của nhân dân. Đặc biệt, vào ngày 19/5/1949, nhân kỷ niệm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, chính quyền và nhân dân địa phương đã tổ chức mít tinh trọng thể tại đây và chính thức đặt tên khu rừng là “Rừng cây Bác Hồ”, thể hiện tình cảm kính yêu và lòng biết ơn sâu sắc đối với Bác.
Với những giá trị lịch sử tiêu biểu đó, Di tích lịch sử Rừng cây mang tên Bác đã được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 292/QĐ-UBND ngày 21/01/2011, là địa chỉ đỏ có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và niềm tự hào quê hương cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954–1975), Nhân dân Việt Nam đã viết nên nhiều kỳ tích anh hùng dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Địa đạo Ngọc Mỹ, thuộc xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là Khối phố Ngọc Mỹ, phường Quảng Phú, là một trong những kỳ tích ấy – minh chứng sinh động cho ý chí bất khuất và sự hy sinh của người dân vùng Đông Tam Kỳ.
Trước sự đánh phá ác liệt của địch, từ năm 1965 đến 1967, Nhân dân Ngọc Mỹ đã bí mật đào hệ thống địa đạo dài gần 3.000m, nối liền nhiều hầm bí mật trong thôn. Địa đạo không chỉ là nơi trú ẩn an toàn mà còn là nơi hội họp, cất giữ lương thực, chăm sóc thương binh và che chở lực lượng cách mạng. Đây cũng là điểm tập kết của các đơn vị vũ trang tỉnh, huyện, làm bàn đạp giải phóng các thôn Hạ Thanh, Trung Thanh, Thượng Thanh và tổ chức nhiều trận đánh vào thị xã Tam Kỳ từ hướng Đông.
Ngày nay, Địa đạo Ngọc Mỹ là điểm đến giàu giá trị trong hành trình du lịch lịch sử – giáo dục truyền thống. Du khách khi tham quan không chỉ được tìm hiểu về cấu trúc địa đạo, bối cảnh lịch sử mà còn có cơ hội cảm nhận sâu sắc tinh thần đấu tranh cách mạng, từ đó thêm trân trọng những giá trị của hòa bình hôm nay. Với ý nghĩa lịch sử sâu sắc và tiềm năng khai thác du lịch bền vững, Địa đạo Ngọc Mỹ là điểm dừng chân quan trọng, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch văn hóa – lịch sử của Quảng Phú.
Nhờ có địa đạo, phong trào cách mạng ở Ngọc Mỹ vẫn trụ vững suốt giai đoạn 1965–1975, giữ vững vùng giải phóng và đóng góp quan trọng vào thắng lợi chung của nhân dân vùng Đông Tam Kỳ.
Địa điểm Địa đạo Ngọc Mỹ được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 619/QĐ-UBND ngày 18/02/2016.
ĐỊA ĐẠO NGỌC MỸ
KHU LĂNG MỘ SĨ PHU YÊU NƯỚC
Khu lăng mộ các sỹ phu yêu nước Tam Kỳ là nơi an nghỉ của năm chí sỹ đã hy sinh trong cuộc Khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội năm 1916, gồm: Trần Can, Trịnh Uyên, Trần Thu, Lương Đình Thực và Nguyễn Thược.
Đầu thế kỷ XX, phong trào chống thực dân Pháp ở Trung Kỳ diễn ra sôi nổi. Tại phủ Tam Kỳ, các sỹ phu yêu nước đã tập hợp lực lượng, rèn vũ khí, tích trữ lương thảo và gây dựng các đội nghĩa binh ở Ngọc Mỹ, Quý Thượng, Kim Đới, Thượng – Trung – Hạ Thanh… để chuẩn bị nổi dậy theo hiệu lệnh của Việt Nam Quang phục hội.
Chiều ngày 3/5/1916, nghĩa quân các hướng kéo về Phủ đường Tam Kỳ và Đồn Đại lý Pháp. Trong trận đánh, ông Trịnh Uyên đã anh dũng hy sinh khi trèo lên hạ cờ Nam triều, thay bằng cờ ngũ tinh của nghĩa quân. Dù chiến đấu kiên cường, phong trào bị đàn áp dữ dội do kế hoạch khởi nghĩa bại lộ từ Huế. Nhiều lãnh đạo bị bắt và bị đày đến Lao Bảo; tại đây các cụ Trần Can, Trần Thu, Lương Đình Thực, Nguyễn Thược lần lượt hy sinh trong lao tù.
Khu lăng mộ hiện nay nằm tại thôn Ngọc Mỹ, xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là Khối phố Ngọc Mỹ, phường Quảng Phú, được xây dựng khang trang với nhà bia, bình phong và năm phần mộ hợp nhất, trở thành địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất của nhân dân Quảng Nam.
Di tích được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích cấp tỉnh tại Quyết định số 687/QĐ-UBND ngày 13/3/2020.
Di tích lịch sử Mộ Thị lang Bộ Lễ – Cử nhân Doãn Văn Xuân tọa lạc tại khối phố Phú Phong, phường An Phú, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là khối phố Phú Phong, phường Quảng Phú, thành phố Đà Nẵng, là nơi an nghỉ của danh nhân Doãn Văn Xuân – một trong những người tiêu biểu của vùng đất Hà Đông – Tam Kỳ xưa, được biết đến với vai trò “khai khoa”, mở đầu truyền thống hiếu học cho khu vực phía Nam thành phố Đà Nẵng.
Doãn Văn Xuân đỗ Hương cống (Cử nhân) khoa Kỷ Mão năm Gia Long thứ 18 (1819), là người đầu tiên của huyện Lễ Dương – Hà Đông xưa đạt học vị này. Từ dấu mốc quan trọng đó, vùng đất Hà Đông – Tam Kỳ tiếp tục sản sinh nhiều nhà khoa bảng, chí sĩ nổi tiếng của đất nước, tiêu biểu như: Phó bảng Nguyễn Dục, Nguyễn Đình Tựu; Tiến sĩ Trần Văn Dư; Phó bảng Phan Châu Trinh; Tiến sĩ Huỳnh Thúc Kháng…, qua đó khẳng định vị thế của Tam Kỳ – Hà Đông là vùng “đất học”, “đất khoa bảng” của xứ Quảng.
Mộ Thị lang Doãn Văn Xuân
Không chỉ có đóng góp trong lĩnh vực học hành, khoa cử, Doãn Văn Xuân còn là một vị quan có nhiều công lao đối với triều Nguyễn, đặc biệt dưới triều vua Minh Mạng. Với tài năng và đức độ, ông được giao giữ nhiều chức vụ quan trọng như: Hành tẩu Bộ Lễ; Giáo đạo, trực tiếp dạy học cho các hoàng tử; Hàn lâm viện Tu soạn, Thị độc; Lang trung Bộ Lễ; Tham hiệp các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn; Án sát sứ các tỉnh Bắc Ninh, Quảng Yên và Định Tường – chức quan đứng đầu Ty án sát, phụ trách việc hình án và giám sát tại địa phương.
Ngày nay, di tích không chỉ là nơi tưởng niệm một bậc hiền tài của vùng đất Tam Kỳ xưa mà còn mang giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc, góp phần giáo dục truyền thống hiếu học, tinh thần phụng sự đất nước cho các thế hệ. Di tích lịch sử Mộ Thị lang Bộ Lễ – Cử nhân Doãn Văn Xuân đã được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 2540/QĐ-UBND ngày 24/11/2023.
Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán
Di tích lịch sử Mộ Án sát sứ – Cử nhân Nguyễn Văn Xán tọa lạc tại thôn Phú Đông, xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ (cũ), nay là khối phố Phú Đông, phường Quảng Phú, thành phố Đà Nẵng, là nơi an nghỉ của ông Nguyễn Văn Xán – một nhà khoa bảng tiêu biểu của vùng đất Lễ Dương xưa, nay thuộc địa bàn thành phố Tam Kỳ.
Ông Nguyễn Văn Xán đỗ Hương cống (Cử nhân) dưới triều Nguyễn, là người có học vấn uyên thâm, phẩm chất liêm chính và được triều đình trọng dụng. Trong quá trình làm quan, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Án sát sứ, Hồng lô tự khanh, Chánh Sơn phòng sứ. Với các trọng trách được giao, ông luôn thể hiện tinh thần trách nhiệm, tận tụy với công việc, góp phần giữ gìn kỷ cương phép nước và ổn định đời sống nhân dân tại các địa phương nơi ông nhậm chức.
Không chỉ là một vị quan có nhiều đóng góp cho triều đình, Nguyễn Văn Xán còn là tấm gương tiêu biểu về truyền thống hiếu học của quê hương Tam Kỳ. Tên tuổi của ông gắn liền với lớp trí thức Nho học xứ Quảng, những người đã góp phần tạo nên danh tiếng của vùng đất Lễ Dương – Hà Đông là “đất học”, “đất khoa bảng”, có ảnh hưởng quan trọng trong đời sống văn hóa – xã hội của địa phương.
Hiện nay, khu mộ của ông vẫn được con cháu hậu duệ và chính quyền địa phương quan tâm gìn giữ. Nhiều sắc phong, văn bản và bằng cấp do triều Nguyễn ban tặng cho ông còn được lưu giữ, sưu tầm và nghiên cứu, qua đó cung cấp những tư liệu có giá trị trong việc tìm hiểu lịch sử triều Nguyễn cũng như truyền thống khoa bảng của vùng đất Tam Kỳ.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống tiêu biểu đó, Di tích lịch sử Mộ Án sát sứ – Cử nhân Nguyễn Văn Xán đã được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh, góp phần bảo tồn di sản văn hóa địa phương, đồng thời giáo dục lòng yêu nước, tinh thần hiếu học cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Di tích lịch sử Mộ Án sát sứ Nguyễn Văn Xán đã được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 1687/QĐ-UBND ngày 17/6/2025.